Η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, μέσω της διαδικαστικής υποχρέωσης του Άρθρου 2 (ΕΣΔΑ), επιβάλλει στα κράτη-μέλη την υποχρέωση διενέργειας άμεσης, αμερόληπτης και διαφανούς έρευνας σε κάθε περίπτωση απώλειας της ανθρώπινης ζωής (θανάτου), και ιδίως όταν υφίστανται στοιχεία που υποδηλώνουν την ευθύνη των κρατικών οργάνων ή Αρχών. Κρίσιμο στοιχείο της εν λόγω υποχρέωσης αποτελεί η συμμετοχή και η ενημέρωση της οικογένειας του θύματος, σε βαθμό που να διασφαλίζεται ότι η διερεύνηση της υπόθεσης τελεί υπό «επαρκή δημόσια εποπτεία».
Ειδικότερα, σε Νομολογία του το ΕΔΔΑ (π.χ. Mc.Kerr v.United Kingdom 2001, Jordan v.United Kingdom 2001, Anguelova v. Bulgaria 2002) τονίζει ότι, οι συγγενείς του θύματος πρέπει:
- να λαμβάνουν ουσιαστική πληροφόρηση σχετικά με την εξέλιξη και τα δικονομικά στάδια της ερευνητικής διαδικασίας,
- να έχουν πρόσβαση σε καίρια στοιχεία της δικογραφίας, απαραίτητα για την αξιολόγηση της πληρότητας και της ποιότητας της έρευνας,
- να συμμετέχουν ενεργά στη διαδικασία μέσω των νόμιμων εκπροσώπων τους, υποβάλλοντας υπομνήματα και σχετικά αιτήματα,
- να ασκούν ουσιαστικό έλεγχο επί της ερευνητικής διαδικασίας, προς αποτροπή φαινομένων συγκάλυψης και προς διασφάλιση της διαφάνειας.
Κατά το Ελληνικό Δικονομικό Δίκαιο, οι συγγενείς του θανόντος νομιμοποιούνται ενεργητικά να δηλώσουν παράσταση προς υποστήριξη της κατηγορίας (άρθρα 63, 82 επ. Κ.Π.Δ) υπό την ιδιότητά τους ως αμέσως παθόντες από το έγκλημα, έχοντας υποστεί ψυχική οδύνη και ανυπολόγιστη ηθική βλάβη.
Λεκτέον ότι, η ενεργός αυτή συμμετοχή δεν επιτρέπεται να παρακωλύει την αμερόληπτη και αποτελεσματική διεξαγωγή του ερευνητικού έργου, εκτεινόμενη σε επίπεδο που:
- θέτει σε κίνδυνο την αποτελεσματικότητα της έρευνας,
- επηρεάζει τις μαρτυρικές καταθέσεις,
- καταστρέφει τις ανακριτικές μεθόδους/τακτικές,
- ευνοεί την απόκρυψη αποδεικτικών μέσων,
- αγγίζει κρατικά απόρρητα ή θέματα εθνικής ασφάλειας,
- μετατρέπει την οικογένεια σε «συνανακριτή».
Συνεπώς, όπως προκύπτει από τα ως άνω εκτιθέμενα, η συμμετοχή της οικογένειας του θύματος είναι κυρίως εποπτική και όχι καθοδηγητική, αναγνωρίζοντας στους εγγυτέρους συγγενείς έναν ουσιαστικό, ελάχιστα παρεμβατικό και σε κάθε περίπτωση ελεγχόμενο ρόλο.
Σημειωτέον ότι στην υπόθεση «Τσαλικίδης v.Ελλάδα», το ΕΔΔΑ καταδίκασε την Ελλάδα, επειδή οι αμέσως παθόντες δεν είχαν πρόσβαση σε κρίσιμα στοιχεία της δικογραφίας μήτε στα επιστημονικά πορίσματα, δεν έλαβαν επαρκή ενημέρωση επί των ανακριτικών ενεργειών και παραβιάστηκε η Αρχή της Ανεξαρτησίας των Αρχών. Τα ανωτέρω δεν αποτέλεσαν απλώς ένα διαδικαστικό κώλυμα, αλλά ήταν επαρκή για να υπονομεύσουν την αξιοπιστία της ερευνητικού έργου στο σύνολό του.
Εν ολίγοις, η επαρκής επίβλεψη των συγγενικών προσώπων επί της αναζήτησης της ουσιαστικής αλήθειας επιβάλλει την διατήρηση της ισορροπίας, η οποία αφενός μεν αξιώνει την ενεργό συμμετοχή τους, προκειμένου να ευνοείται η πρόοδος της διαδικασίας και αφετέρου η συμμετοχή αυτή να μην είναι τέτοια που να κατευθύνει το αποτέλεσμα.